Margarita Xhepa u shua dy ditë më parë në moshën 91 vjeçare. Ashtu si ajo janë larguar nga kjo botë edhe Kadri Roshi, Violeta Manushi, Prokop Mima, por edhe shkrimtari ynë më i madh i të gjitha kohërave Ismail Kadare, bashkë me shkrimtarin e poetin tjetër të shquar, Dritëro Agolli. Margarita Xhepa, bashkë me Tinka Kurtin, Violeta Manushin, Roza Anagnostin, Marie Logorecin dhe disa të tjera, shenjuan artin skenik dhe atë filmik që u zhvillua në diktaturë. Ajo që ne vërejmë sot është se këta artistë, vështruar nga një pikëpamje, të duket se jetuan në një kohë të gabuar, por, nga ana tjetër, të gjithë bindemi se arti i tyre nuk është kapërcyer dhe, megjithëse kanë kaluar më shumë se 30 vjet, ne ende nuk kemi parë aktorë të kalibrit të Margarita Xhepës apo Kadri Roshit dhe shkrimtarë si Ismail Kadare apo Dritëro Agolli.
Si shpjegohet kjo? Ndërkaq, në këtë 30 vjet, herë me të drejtë e herë pa të drejtë, tradita e artit dhe letërsisë që u krijua në diktaturën komuniste është gjykuar e anatemuar disa herë. Puna ka arritur deri aty sa, në disa raste, është kërkuar që të mos shfaqen filmat e realizuara në socializëm. Po si duhet të sillemi me traditën ? Shqipëria ka një histori relativisht të re dhe, gjatë diktaturës komuniste, sidomos, pikërisht ndaj së shkuarës u bë krimi më i madh.
Shtrirja e parimit klasor edhe në traditën e paktë të krijuar nga shqiptarët ishte një nga dëmet më të mëdha që iu bë memories kolektive. Përjashtimi nga qarkullimi kulturor e letrar i atyre shkrimtarëve që u vlerësuan për qëndrimet e tyre politike dhe jo për veprën e tyre, ishte një nga dramat më të mëdha që pësoi kultura shqiptare. Letërsia, piktura muzika në vitet e luftës së ftohtë, krijohej jo vetëm në Shqipëri, por edhe në Kosovë, te arbëreshët e Italisë dhe në diasporë nga figura të mëdha si Martin Camaj apo Arshi Pipa. Mirëpo, asnjëherë, kjo kulturë e gjerë nuk pati një publik të unifikuar.
Siç dihet nga teoritë e tekstit, lexuesi, apo spektatori apo ai që sheh një pikturë, janë pjesa e tretë e veprës dhe pa ata nuk ka përfunduar ende vepra. Mirëpo, politikat kulturore në diktaturë dhe fati tragjik prodhuan tre apo katër lloje të publikut e të lexuesit. Ndaj edhe sot, kjo ndarje e thellë përcakton në disa raste edhe narrativën mbi traditën e artit dhe të kulturës shqiptare. Është e vërtetë që ne kemi një pasuri të madhe e të larmishme në letërsi e në artet e tjera, por nuk dimë ta shijojmë e të tregojmë atë. Për fat të keq, ndarja e thellë ideologjike e klasore që u shenjua në diktaturë vijon ende. Ndërkaq, largimi nga kjo jetë i Margarita Xhepës duhet të na kujtojë se talenti në disa raste e kapërcen edhe diktaturën.
Komente
