Pas njoftimit të Mbretërisë së Bashkuar, Francës dhe Gjermanisë për ripërtëritjen e procesit që synon rikthimin e sanksioneve të Kombeve të Bashkuara ndaj Iranit për programin bërthamor, Teherani është kundërpërgjigjur me kërcënime të para për hakmarrje. Sipas mediave shtetërore, parlamenti iranian ka nisur hartimin e një plani për t’u tërhequr nga Traktati i Mospërhapjes Bërthamore. “Këto janë pasojat e aktivizimit të mekanizmit të rikthimit,” tha deputeti Hossein-Ali Haji-Deligani, duke akuzuar vendet e E3 se janë “burimi i shumë problemeve në botë”. Nga ana e saj, Rusia paralajmëroi për “pasoja të pariparueshme” në rast të rikthimit të sanksioneve dhe u bëri thirrje vendeve evropiane “të rishikojnë vendimet e tyre të gabuara përpara se të sjellin pasoja të pariparueshme dhe një tragjedi të re”.
Mekanizmi Snapback
Pas përpjekjeve të dështuara për të negociuar me Teheranin, përfshirë edhe raundin e fundit të bisedimeve të mbajtur dy ditë më parë në Gjenevë, Mbretëria e Bashkuar, Franca dhe Gjermania i dërguan një letër Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara duke njoftuar vullnetin për të aktivizuar nga e enjtja të ashtuquajturin mekanizëm snapback kundër Iranit.
Ky mekanizëm shërben për të rikthyer në mënyrë të shpejtë të gjitha sanksionet që ekzistonin para marrëveshjes së vitit 2015, duke shmangur të drejtën e vetos së anëtarëve të përhershëm të Këshillit të Sigurimit, sidomos Rusisë dhe Kinës. Procedura nis kur një ose më shumë vende nënshkruese të marrëveshjes i raportojnë sekretarit të përgjithshëm të OKB-së dhe presidentit të Këshillit të Sigurimit një “shkelje të rëndë të angazhimeve” nga ana e Iranit.
Nga ai moment hapet një periudhë 30-ditore gjatë së cilës duhet të miratohet një rezolutë e re për të ruajtur pezullimin e sanksioneve. Por kjo shihet si pothuajse e pamundur, pasi SHBA, Mbretëria e Bashkuar dhe Franca do ta kundërshtonin me veto. Evropianët synojnë ta aktivizojnë mekanizmin gjatë presidencës koreano-jugore të Këshillit, e parashikuar për shtator, për të paraprirë presidencën ruse që fillon në tetor.
Negociatat e dështuara
Vendet e E3, pjesëmarrëse në marrëveshjen e vitit 2015, kishin paralajmëruar dy javë më parë se do të rikthenin sanksionet nëse Irani nuk pranonte një “zgjidhje diplomatike” deri në fund të gushtit. Diplomatë evropianë dhe iranianë u takuan më 26 gusht në Gjenevë, pasi bisedimet u ndërprenë në qershor pas bombardimeve izraelite dhe amerikane mbi objekte bërthamore në Iran.
Ultimatumi evropian parashikonte që Irani të pranonte rifillimin e negociatave me Shtetet e Bashkuara mbi marrëveshjen bërthamore, të lejonte inspektorët e OKB-së të hynin në impiantet bërthamore të dëmtuara nga sulmet izraelite dhe të jepte akses në depozitat me uranium të pasuruar në 60% që ende i kontrollon. Një burim i pranishëm në bisedimet e Gjenevës i tha Axios se “Irani nuk solli në tryezë asnjë propozim konkret për hapat që ishte i gatshëm të ndërmerrte për programin bërthamor”, ndërsa një tjetër shtoi se “na dhanë shumë pak mbi të cilat mund të punonim” për të shmangur rikthimin e sanksioneve.
Në një letër drejtuar sekretarit të përgjithshëm të OKB-së Antonio Guterres dhe Këshillit të Sigurimit, vendet e E3 theksuan se mosrespektimi nga ana e Iranit i marrëveshjes bërthamore të vitit 2015 ishte “i qartë dhe i qëllimshëm”.
Marrëveshja e vitit 2015
Në letrën e tyre, ministrat evropianë listuan një seri “jo shteruese” angazhimesh bërthamore të parashikuara nga marrëveshja e vitit 2015 që “Irani nuk i ka respektuar”, veçanërisht grumbullimin e një sasie uraniumi të pasuruar “mbi 40 herë më të lartë” se kufiri i vendosur nga traktati. Franca, Mbretëria e Bashkuar dhe Gjermania janë, së bashku me Shtetet e Bashkuara, Kinën dhe Rusinë, palë të marrëveshjes bërthamore të vitit 2015, e cila parashikonte kufizime të mëdha për programin bërthamor iranian në këmbim të një heqjeje graduale të sanksioneve të OKB-së. SHBA u tërhoqën në mënyrë të njëanshme nga ajo marrëveshje në vitin 2018 dhe rivendosën sanksionet e tyre, por vendet e E3 kishin riafirmuar angazhimin ndaj marrëveshjes dhe kishin shprehur dëshirën për të vijuar shkëmbimet tregtare me Iranin. Sanksionet e OKB-së dhe të Bashkimit Evropian, për këtë arsye, nuk u rikthyen.
Reagimet
Rusia dhe Kina, nga ana e tyre, shpërndanë një projekt-rezolutë në Këshillin e Sigurimit ku kërkohet “shtyrja për gjashtë muaj” e periudhës së zbatimit të Rezolutës 2231 që pezulloi sanksionet ndaj Teheranit. Ndërkohë, Teherani ka paralajmëruar një përgjigje ndaj sanksioneve evropiane të cilësuara si “të padrejta dhe të paligjshme”, duke theksuar se vendimi “do të rrezikojë seriozisht” bashkëpunimin e tij me AIEA. Ministri i Jashtëm iranian Abbas Araqchi deklaroi se Irani është gati të rifillojë negociata “të drejta” për programin e tij bërthamor nëse Perëndimi do të tregojë vullnet të mirë. Por njëkohësisht kërcënoi me dalje nga Traktati i Mospërhapjes Bërthamore, i nënshkruar më 1 korrik 1968, i cili detyron të gjitha palët të marrin masa për të penguar hyrjen e vendeve të reja në posedim të armëve bërthamore./La Repubblica
Komente
